Architect Kathrin Hanf van het Amsterdamse bureau SeARCH deed al in 2003 de eerste kruislaaghoutervaring op met een grootschalige uitbouw van een woonboerderij in Eefde. In 2018 realiseerde het architectenbureau het spraakmakende houten Hotel Jakarta en in 2019 de volledig modulaire houten school Klein Amsterdam, beide in de hoofdstad. Hanf onderstreept het belang van voorbeeldprojecten om opdrachtgevers over de streep te trekken, want zien, doet bouwen. 'Een duurzaam gebouw met een beperkt bouwbudget dat desgewenst uitgebreid, dan wel op een andere plek kan verrijzen en ook nog eens voldoet aan de eisen van Frisse Scholen. Dan kom je al snel uit bij prefab in hout,' zegt architect Kathrin Hanf van SeARCH Architecture and Urban Planning in Amsterdam resoluut over basisschool Nieuw Amsterdam. Ze is sinds 2002 architect en vanaf 2003 werkzaam bij SeARCH. 'Hout zorgt voor een fijner binnenklimaat. Zo zijn de vochthuishouding en akoestiek beter te controleren dan bij beton. Om die reden willen we hout inzetten waar het mogelijk is.' Dat leidde tot een aantal internationaal gewaardeerde projecten, zoals het houten Hotel Jakarta in Amsterdam (2018) en recentelijk Klein Amsterdam, een uit geprefabriceerde houten modules opgetrokken basisschool die in een jaar van ontwerp tot oplevering is gerealiseerd.

'De vochthuishouding en akoestiek zijn in hout beter te controleren dan bij beton'

Een jaar van schets tot oplevering klinkt, zeker bij een school, ongelooflijk kort. 'Dat is de kracht van prefab. De kavel voor het definitieve schoolgebouw is pas over een paar jaar beschikbaar. Er moest dus een tijdelijke oplossing worden gezocht. Er mocht om die reden niet op palen worden gebouwd. De eisen zetten ons op het spoor van geprefabriceerde, demontabele en herbruikbare modules. En toen ging het ontzettend snel. Je hebt bij prefab in hout door ontwerp en engineering vooraf niet te maken met bouwfouten. Ook hoef je niet te wachten op het drogen van het beton. Het systeem is uiteindelijk samen met aannemer De Groot Vroomshoop in een joint-venture ontworpen.' De school is heel open, warm, transparant en uitnodigend. 'Klein Amsterdam bestaat uit klaslokalen, speelkamers, werkplekken, binnentuin en mogelijke 'plug-ins' voor extra functies en activiteiten. Elke geprefabriceerde houten module is op die specifieke functie in de fabriek gebouwd. De module-afmeting (8,7 m bij 3,30 m) past op een standaard vrachtwagen, waardoor hij gemakkelijk kan worden vervoerd. We hebben nu een school voor 180 leerlingen uit 34 modules (1.250 m²). De inschatting is dat dat over vijf jaar 360 studenten zijn in 48 modules (2.400 m²). Het gebouw volgt de ontwikkeling van het leerlingaanbod door het bijplaatsen of weghalen van modules.' Hout, en in het bijzonder kruislaaghout (CLT), is al vroeg op uw architectenpad gekomen. 'SeARCH is met de realisering van een woonboerderij in Eefde (Het Epos, 2003) inderdaad een van de voorlopers van houtbouw. Door de jaren heen zijn er steeds meer houtprojecten bijgekomen, mede omdat we daar als bureau actief op inzetten. Je moet altijd kijken of hout opportuun is. Tot afgelopen jaar hebben we het vaak zelf moeten initiëren. Momenteel zie je dat de actieve vraag vanuit opdrachtgevers naar houtprojecten begint te komen.' Wanneer is hout opportuun? 'Als het bouwmateriaal licht moet zijn, als binnenklimaat een rol speelt of duurzaamheid. Je moet geen dingen maken waar het materiaal zich niet voor leent. En het moet budgettair haalbaar zijn. Een sociaal woningbouwproject zie ik om die reden niet zo snel in hout gerealiseerd worden.'

'Hout is opportuun als het bouwmateriaal licht moet zijn, als binnenklimaat een rol speelt of duurzaamheid'

Vanwege het vooroordeel dat bouwen in hout duurder is? 'In de traditionele bouw in Nederland was hout lange tijd inderdaad het duurdere bouwmateriaal. Dat kwam ook omdat de bouwsector niet op hout was voorbereid. Nu het meer wordt toegepast en er meer en meer gespecialiseerde fabrieken en aannemers/montagebedrijven zijn, is dat aan het veranderen.' Zien is geloven? 'Ik kom met mensen nog regelmatig in Eefde. Het ziet er super uit. We hebben het als voorbeeldproject gebruikt en zo in Denemarken een houten conferentiecentrum gemaakt voor farmaceut Novo Nordisk. Ook daar ging het om de transformatie van een oude boerderij, zij het op een andere schaal. Referenties werken ontzettend goed. Als je kunt zien dat er iets staat, dan willen mensen wel. Nu helemaal met Hotel Jakarta, dat een semi-openbaar gebouw is. Je moet ergens een keer de kans krijgen om het te doen. Dan gaat het verder. Zo leidde Klein Amsterdam tot basisschool Het Epos in Rotterdam Zuidwijk. Een gelijksoortig project uit 75 prefab houten modules en verdere doorontwikkeling van de installaties. Voorbeeldprojecten halen de vooroordelen onderuit.' Met welke houtvoordelen wordt u geconfronteerd? 'Hout is niet hard. Het is niet voor eeuwig goed. Het is niet veilig omdat het snel brandt. Het wordt nat en het schimmelt. Het trekt krom. Het isoleert niet goed qua geluid. Maar op elk vooroordeel bestaat een antwoord. Eigenlijk hebben we gaandeweg ook zelf gemerkt wat voor fijn bouwmateriaal hout is. Je moet het inderdaad niet in de regen zetten of naast open vuur. En omdat het lichter is dan beton vergt geluidsisolatie inderdaad extra aandacht. Maar het kan, zoals de projecten laten zien.'

'Eigenlijk hebben we gaandeweg ook zelf gemerkt wat voor fijn bouwmateriaal hout is'

Is modulair ontwerpen leuk? 'Het blijft een uitdaging. Het kan beperkend werken, maar dan heb je het over modules en niet per se over houtbouw. In hout ben je meer dan in andere materialen juist heel vormvrij. Zeker bij CLT. Je kunt uit de platen iedere vorm halen die je wilt. Met modules is het elke keer de vraag hoe je die bij elkaar groepeert om er meer van te maken dan een doos. Elk project heeft daarin zijn eigen uitdaging.' Welke rol heeft de architect te spelen in de huidige vraag naar duurzaamheid? 'Een van de grootste rollen! De basis of een gebouw wel of niet duurzaam is, moet plaatsvinden in het gebouwontwerp, de detaillering en de materialisatie. Als dat niet goed is, treedt de grootste vervuiling op. Een onhandig gebouw met glas op de verkeerde plek kun je met krachtige installaties wel koel houden, maar qua duurzaamheid komt dat nooit meer goed.'

'In hout ben je meer dan in andere materialen juist heel vormvrij'

Die verantwoordelijkheid voor duurzaam bouwen voelt u als architect? 'Ja, absoluut. Ik vind het onze rol om opdrachtgevers en bouwers daarin mee te nemen. SeARCH werkt heel veel in bouwteam. Dat is ook omdat je dan verder kunt komen om een duurzaam gebouw te maken. Je kunt elkaar laten zien wat de mogelijkheden zijn. Het gebeurt buiten bouwteams steeds meer dat architecten alleen maar een voorlopig en niet meer een definitief ontwerp maken. Ontwikkelaars willen snel een beeld hebben om zo snel mogelijk met een aannemer aan de slag te gaan. Voor verdere implementatie van verduurzaming is dat een probleem. De bouw is een conservatieve sector waarin snel wordt teruggevallen op bekende en bestaande patronen. Ik denk dat een architect samen met de overheid als opdracht- en regelgever een ongelofelijk grote rol kan hebben als ambassadeurs voor duurzaam bouwen. Je kunt op gebied van kennisoverdracht en dergelijke alles proberen, maar voor de veranderingen op grote schaal heb je toch ook de overheid nodig die dingen afdwingt. Anders gebeurt het niet.' Hoe krijgen we de nieuwe houten eeuw echt voor elkaar? 'Ik denk dat je als overheid/opdrachtgever sowieso eisen kunt stellen, bijvoorbeeld in Europese aanbestedingen. Schrijf iets over CO2-opslag in je gebouw en je kunt eigenlijk al niet meer om hout heen. Maar wat nog veel belangrijker is: maak voorbeeldprojecten. Wijs als gemeente net als Londen een hele wijk aan als houten innovatie-pilotproject met liefst verschillende types gebouwen. Dat houtbouw kan, dat geloven we allemaal ondertussen wel. We moeten op veel grotere schaal aan de slag. Steden kunnen zich ook onderscheiden, zoals Venlo een aantal jaren geleden deed met hun cradle-2-cradle thema. Gewoon andere regels formuleren, ook voor tenders. Bedrijven die dingen in hout kunnen maken voorrang geven, en laten zien wat de mogelijkheden zijn. Universiteiten zouden een hele atlas met houtbouwdetails kunnen maken. Alle vragen over akoestiek, levensduur, brand. Heel veel van de regelgeving zou daar kunnen worden voorbereid. Als het een keer is gemaakt, dan wordt daarop wel voortgeborduurd en gebeurt het vaker.'

'Dat houtbouw kan, dat geloven we allemaal ondertussen wel. We moeten op veel grotere schaal aan de slag'

Zien bouwen, doet bouwen, zoals bij Klein Amsterdam en Hotel Jakarta? 'Hotel Jakarta is het meest overtuigende duurzame houtproject in de hotelsector. Zeker. Een ander waanzinnig voorbeeld in houtbouw waar heel consistent is gewerkt is de Triodosbank van RAU. Dat vind ik echt toekomstwijzende projecten.' Foto: LOC Wolzak (c)Christian Richters / SeARCH